نا آگاهي؛ بلاي خانمانسوز

شرحي بر تخريب گراند كانيون ايران

نوشته: كاظم مهين ­روستا

15-7-88

تنگ هايقر معروف به گراند گانيون ايران در 35 كيلومتري جنوب غربي شهرستان فيروزآباد و بعد از روستاي رودبال واقع شده است. پس از طي 20 كيلومتر از فيروزآباد به سمت شهر قير، پانزده كيلومتر جاده ارتباطي ما را به محلي مي­رساند كه اولين صحنه­ ها، آمد و شد پرهياهو و غرش دلخراش كاميون­ها در بستر رودخانه است. بي­شك زماني محل جولان پرندگان در لابلاي درختاني بی ­بديل بوده است. عمليات احداث سد "هايقر" از طرف قرارگاه خاتم­ الانبياء بيشتر از يك سال است كه آغاز شده است. محل احداث درست در ابتداي تنگ هايقر است كه دامنه دره در دو طرف تنگه در حال تخريب، مين­ گذاري و حفاري است. بلدوزها بيرحمانه كار مي­كنند و سواران، عنان گسيخته مي­رانند. تو گويي طعمه اي لذيذتر از تخريب طبيعت نيست و اين از ناآگاهي است.

امتداد رودخانه مملو از حوضچه­ ها و درياچه­ هاي فراواني است. ستون­هاي بلند و كشيده به­ همراه غارها و دالان­هايي كه هريك ماواي پرندگان و جانوراني است كمياب و ناشناخته. تنوع و كثرت گياهان و درختان در پيچ و خم­ها و ارتفاعات دره بسيار است. قسمتي از اين حيات، نشناخته نابود خواهد شد. فسيل­ها و سنگ­واره­ هايي به چشم مي­بينيم و بعد غارهايي كه در اطراف حوضچه­ ها و پايين­ دست پرتگاهها، ماواي پرستوهايي است. حداقل 12 كيلومتر مربع از مرغوبترين زمين­هاي كشاورزي در امتداد رودخانه و نيز جنگل­هاي تنك زاگرسي به زير آب خواهد رفت. صرف­نظر از مسيل 300 كيلومتري كه پس از احداث سد مستقيما دستخوش تغييرات زيست محيطي و نابودي تدريجي هر آن پديده­ اي مي­شود كه تا كنون و پس از قرن­ها طبيعت آنرا پيدا و ناپيدا كرده است. طبيعت قرن­ها و قرن­ها سيمايي را رقم زده است بي ­بديل و ما چند ساله مي­خواهيم جراحي­ اش كنيم. و ايكاش مي­دانستيم جراح طبيعت انسان نيست.

ادعا شده است 45 كيلومتر مربع از دشت دهرم و احمد آباد به­ صورت مكانيزه آبياري خواهد شد. بد نيست ادعاهايي كه براي سدهاي ديگر داشتيم بررسي كنيم. نظر به مشاركت وزارت نفت در طرح، از هم اكنون قابل پيش­ بيني است كه توسعه مكانيزه كشاورزي و گردشگري خيالي بيش نيست و اولويت نيست كه هدف، تامين آب شهرهاي صنعتي – نفتي علامرودشت، لامرد و جم خواهد بود. اساسا روح كاوشگر گردشگري با قلب مرده آهكي در تضاد است و صرفنظر از پيامدهاي زيانبار سدها، تقسيم آب سدها در سراسر جهان آنچنان ناعادلانه بوده است كه كشاورزان را زمين گير و بي­ خانمان كرده است.

دو رودخانه مهم استان فارس "قره ­آقاج" و "فيروزآباد" هستند كه دشت­هاي منطقه و زمين­هاي كشاورزي را سيراب مي­كنند. اين دو رودخانه با پيچ و خم­هايي از قسمت مركزي و جنوب استان مي­گذرند و پس از مشروب كردن گستره فراواني از زمين­هاي كشاورزي و دشتستان­ها، نخلستان­ها و باغ­هاي مركبات، در شمال غرب بوشهر به يكديگر مي ­پيوندند و از اينجا به بعد به نام رودخانه "مند" راهي خليج فارس مي­ شوند.

رودخانه فيروز آباد پس از گذشتن از شهرستان فيروزآباد وارد تنگ هايقر مي­شود. انبوه جنگل­هاي زاگرسي پس از محل احداث سد وجود دارد كه قرن­ها و قرن­ها است كه حيات خود را مديون جريان پيوسته اين رودخانه هستند. ديري نخواهد پاييد كه زيستگاه پرندگان و جانوران دستخوش تغييرات شديدي در پايين­ دست خواهد شد و به مرگ تدريجي از بين خواهند رفت.

اطراف سد مخزني هايقر مملو از درختان جنگلي فراوان و از جمله درختان بادام وحشي است. اين درختان از گونه­ هاي ناياب و منحصر به فرد زاگرسي است كه با آبگيري مخزن به زير آب خواهند رفت. كشت برنج نيز در اطراف اين رودخانه ساليان سال ادامه داشته است از بين خواهد رفت.   

سفره ­هاي آب زير زميني و در نتيجه حفر چاه­هاي عميق از مشكلات مهم در اغلب نقاط ايران است. نمي­دانيم احداث سدها در استان فارس چه رابطه­ اي با  خشكسالي­ هاي چند ساله اخير و كاهش سطح آب­هاي زيرزميني داشته است. چه رابطه­ اي با خشك شدن معروفترين درياچه­ ها و دشت­هاي استان فارس داشته است اما اعلام مي­ كنيم "در هر منطقه­ اي كه مبادرت به ساخت سد كرده­ ايم توانسته ­ايم از زيان­هاي ناشي از خشكسالي جلوگيري كنيم و در مناطقي كه هنوز موفق به انجام آن نشده ­ايم، زيان­ها بسيار بوده است".  ‌‌(سخنراني وزير نيرو آقاي پرويز فتاح/آبانماه 87/روزنامه ايران زمين/شماره 4058)

تاريخ انقضاء سدسازي

فوايد احداث سدها چندين دهه است كه در سراسر جهان زير سئوال رفته است. سال­هاست كه پروژه هايي با عنوان برچيدن سدها تعريف شده است و در دست اجرا است. بشر فهميده است طبيعت را نفهميده است و حالا خسارت آنرا مي ­پردازد. مدت زماني كه طبيعت را ميرانديم با صرف همين زمان براي بقاء دوباره آن ميسر نيست. خيلي وقت­ها براي ابد دير شده است.  

چند دهه از زلزله مصيبت بار شهرستان قير و كارزين گذشته است. اهالي مي­گويند زلزله به­ گونه­ اي بود كه شهر قير را به خرابه­ اي تبديل كرد. بيراهه نمي­گويند. نشانه­ ها پيداست. ديگر جز پي­ هاي ساختمان­ ها اثري از آن شهر قديمي نيست. و اينجا يعني فيروزآباد محل آثار چندين هزارساله پدران و نياكان ماست. هنوز وقتي از تنگاب فيروزآباد مي­گذريم و كاخ اردشير بابكان را در افق نگاهمان مي­نگريم؛ هنوز وقتي كه شهر باستاني "گور" را مي­نگريم، در گذشته­ ها مي­كاويم و كنكاش مي­كنيم؛ مي­پنداريم كه دير شده است؛ زودتر بايد كاري كرد. شايد هم كاري نكنيم، بهتر است! چه كارهايي كرده­ ايم كه نمي­كرديم بهتر بود.

و اينبار كاري كه نبايد بكنيم سدسازي است. نمي­دانيم يا كمتر مي­دانيم كه وزن آب مخزن سدها باعث ايجاد زلزله­ ها است. باعث لغزيدن گسل­ها است. نمي­دانيم هزينه برچيدن سدها به­ مراتب بيشتر از ساخت سدها است. نمي­دانيم سدهايي كه با هدف كنترل سيلاب و توليد برق و تامين آب كشاورزي و غيره احداث شدند و مي­شوند، دماي آب مخزن خود را بالا مي­برند، آبزيان را مي­كشند و جنگل­زدايي مي­ كنند. نمي­دانيم يك تناقض است بين كنترل سيلاب و توليد بيشتر برق، چه براي كنترل سيلاب بايد مخزن را خالي نگه داشت و بنابراين توليد برق كمتر است. (از كتاب رودهاي خاموش، ترجمه فاطمه ظفر قندي)

انباشت رسوب­هاي سمي در بستر مخزن، از بين رفتن زمين­هاي كشاورزي و ديم، جابجايي گسترده ساكنان اطراف رودخانه، افزايش گازهاي گلخانه­ اي و در نتيجه گرم شدن زمين و بالارفتن آب درياها و اقيانوسها و بالاخره مرگ و ميرهاي فراواني كه به دليل سيل­ها و طوفان­هاي نابهنگام رخ مي­دهد و سالانه هزاران نفر را به كام مرگ مي ­كشاند نتيجه بي­شعوري انسان است. كم فهمي، كج فهمي و ناآگاهي.

طبيعت زنجيره­اي به­ هم پيوسته­است با منطق خود. آدمي وقتي با عقل محدود و ناقص خود دست در آن مي­برد، طولي نمي­كشد كه هزينه آن را به قيمت جانش پرداخته است. تيشه به ريشه خود زده است. دسته زيباي تيشه را به زيبايي تراشيده است و محكم كرده است. لبه تيز و برنده­ اش را با فناوري هرچه مدرن­ تر صيقل داده است اما فرود آمدنگاه تيشه را چشم­ پوشي كرده است. اينبار فرود آمدنگاه، نه چشم خود كه گلوي ملتي است. وقوع سيل­هاي نابهنگام در كشورمان كم نيست. دخل و تصرف در شعور طبيعت، بي ­شعوري است. 

آيا چه نفعي عايد چه مجموعه­ اي خواهد شد؟ نمي­دانيم نفع كوتاه مدت عده قليلي برابر با خسارت بلند مدت و جبران ناپذير همگاني است. مهندسان ما كم مي­دانند كه پيامدهاي تصرف در جريان پيوسته رودخانه چيست. ما در اين گناه ملي شريكيم. ما در خشك كردن زمين­ها و نابودي زندگي جمعي شريكيم. رودخانه ­ها همواره نويد حركت، زندگي و پويايي بوده ­اند و سدها نماد سكون و مرگ.

آب شيرين رودخانه ها را در خشكي محصور مي­كنيم و بعد تعجب مي­كنيم چرا نخلستان­هاي خرمشهر، آبادان و اروند كنار از شوري آب خشكيده­ اند. چرا درياچه­ هاي پريشان و بختگان مرده­ اند. چرا شوري آب خليج فارس افزايش يافته است و تبديل به آلوده ­ترين درياي جهان شده است. آب رودخانه­ هايي را كه تا چندي پيش سبب زلالي و محيط زندگاني آبزيان دريايي بود، در مخزن­هايي ميرانديم و به نظاره جسد دلفين­ها، نهنگ­ها و آبزيان نشستيم. به نظاره بيماري­هاي لاعلاج و مزمني كه بي­ سابقه بوده است. كاهش ورود آب شيرين به درياها و افزايش ورود فلزات سمي نظير جيوه و فلع و مواد شيميايي، محيط زيست آبزيان را چونان كثيف كرده است كه ديرهنگامي است شاهد وفور و فراگير شدن ناراحتي هاي عصبي، قلبي و مغزي شده­ ايم. انسان به­ دست خود تير خلاصي به مغزش زده است و در سكر خوش­دستي تپانچه ­اش مانده است. 

راه علاج: سازگاري با طبيعت

رفتار ما در سد سازي به مثابه آنست كه بخواهيم با مصرف انرژي يا دستكاري در اقليم آب و هوايي جلوي ورود زمستان را بگيريم. مي­خواهيم جلوي خروج آب را بگيريم. هميشه آب مكفي در دست داشته باشيم. مي­خواهيم آب از گنبدهاي نمكي يا شوره­زارها رد نشود و بيهوده به درياها نريزد. گو اينكه ورود رودخانه­ هاي آب شيرين به دريا و حلول دلتاها و تمدن­هاي بي ­نظير، آبرفت­ها و شگفت صحنه­ هاي آفرينش، گناه بزرگ طبيعت است و انباشتن آبها در سدها و هزاران پيامد خطرناك معلوم و نامعلوم مايه فخر و مباهات ما. وه، چه عقل معيوبي!

مي­گوييم جمعيت افزايش يافته است و نياز به آب پاك بيشتر شده است. زاد و ولد را كنترل نمي­كنيم و اينگونه مي­خواهيم طبيعت خودش را با جمعيت انبوه ما سازگار كند. محال است. زمين فقط براي توليد مثل آدمي نيست. آفرينش اينگونه نبوده است. نسل حيواناتي كه منقرض كرديم هرگز احياء نشد و جنگل­ها و صحراهايي را كه سوزانديم، هرگز ابقاء نشد. ماييم كه بايد سازگار شويم.

طرح خود را بر طبيعت غالب مي­كنيم. مهندسان ما تابع محيط زيست ما طراحي نمي­كنند. به علوم و فنون گذشته خود توجهي ندارند. جامع نگر نيستند و فكر نمي­كنند. علوم ندانسته نظير پيش­ فرض­هاي خوشبينانه از بارش­هاي سال­هاي آتي ملاك برنامه­ريزي­ ها و طراحي­ها است كه با تغييرات گرماي زمين و جريان­هاي آب و هوايي در تضاد است. نمي­دانيم و نفهميده ­ايم "ما بايد خود را با طبيعت سازگار كنيم نه طبيعت خودش را با "ما". آنسانكه با تغييرات آب و هوايي در چهار فصل خود را سازگار مي­كنيم؛ وقت سرما لباس گرم و كاپشن مي­پوشيم و وقت گرما، پيراهن خنك.

برنامه پیمایش جنگل ماسوله به ماسال به سرپرستی آقای محمد تهرانی در تاریخهای 27 الی 29 شهریور و با شرکت 16 نفر از نمونگان اجرا شد. شهر ماسوله با وسعت 16 هکتار در 55 کيلومتري مرکز استان گيلان (رشت) در ايران و در غرب جنوب غربی فومن در ناحيه‌اي کوهستاني و جنگلي با ارتفاع 1050 متر از سطح درياهاي آزاد در دامنه‌اي صخره‌اي با معماري بي‌همتا در ايران و حتي در جهان قرار دارد و فاصله فومن تا رشت حدود 25 کیلومتر و از فومن تا ماسوله حدود 35 کیلومتر است. ماسوله از غرب به خلخال، از شمال به ماسال و از جنوب به تارم عليا محدود است. قلل مهم ماسوله عبارتند از: شاه‌معلم (شامولوم)، آسمانکوه، لاسه سر، تروشوم و کله قندي که قله شاه معلم با ارتفاع 3050 متر بلندترين نقطه استان گيلان است. ماسال با موقعیت جلگه ای در فاصله 50 کیلومتری شمال غرب رشت و در 20 کیلومتری غرب فومن و صومعه سرا واقع شده است.اقلیم معتدل و مرطوب آن به جهت واقع شدن در نزدیکی کوهستانهای تالش از یکسو و دریای خزر از سوی دیگر از هر دو عامل جغرافیایی مذکور متأثر است

محمد عزیز سپاس برای تمامی زحماتی که در اجرای برنامه متحمل شدی.

برنامه صعود به قله ساکا (3315 متر) روز جمعه 10/7/88 به سرپرستی خانم وجیهه دخیلی و با شرکت 15 نفر از نمونگان اجرا شد.  این قله از ارتفاعات البرز مرکزی می باشد که توسط خط الراسی به قله های آتشکوه (3713)، یابوچال، ریزان(3571)، پرسون (3150) و سرسیاه غارها وصل می شود که مبدا صعود این قلل به طور متعارف از دشت هویج و آغاز حرکت از روستای افجه در لواسان می باشد. همچنین از طریق قله آتشکوه به قلل مهرچال (3912) و پیرزن کلوم  و همهمن که از روستای امامه صعود می شود منتهی می گردد. برای رسیدن به روستای افجه پس از طي مسافتي حدود 25 كيلومتر از تهران و با گذر از گردنه قوچك به لشگرك مي رسيم. مسير از اينجا دو شاخه مي شود كه مسير سمت راست (شرق) پس از حدود 5 كيلومتر به گلندوك مركز لواسان مي رسد. در طول اين مسير و در سمت چپ جاده (شمال) , قله هاي مهرچال , آتشكوه و ساكا ديده مي شوند. روستاي افجه حدود 8 كيلومتري شمال شرق گلندوك قرار دارد و تمامي مسير جاده آن آسفالت مي باشد. برای رسیدن به این روستا می توان از سواریهای فلکه چهارم تهرانپارس نیز استفاده نمود.

وجیهه عزیز سپاس برای تمامی زحماتی که در اجرای این برنامه زیبا و به یادماندنی متحمل شدی. شاد باشی.

برنامه پیاده روی خلخال به اسالم به سرپرستی خانم سونا ابراهیمی در روزهای چهارشنیه و پنجشنبه و جمعه 22 الی 24 مهرماه با شرکت 19 نفر از نمونگان اجرا شد. شروع حرکت از تفرجگاهی به نام اندبیل در نزدیکی خلخال می باشد. نمای کلی حرکت به سمت شرق و شمال شرق می باشد. در راه از روستاهای ویمه، ناو، خیلان، دریابن و در نهایت لاکاتشون عبور می کنیم که روستای لاکاتشون در مجاورت جاده آسفالته اسالم می باشد که پایان مسیر است. ارتفاع اندبیل 2078 متر از سطح دریا می باشد و روستای لاکاتشون 321 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

سونای عزیز، سپاس برای لحظه های زیبایی که با حضورت برای ما آفریدی. شاد و سلامت باشی.

جلسه ارائه برنامه های 6 ماهه اول گروه کوهنوردی و گردشگری نمونه در روز پنجشنبه دوم مهرماه در محل دفتر انجمن کوهنوردان برگزار گردید. قبل از شروع جلسه تقویم برنامه های 6 ماهه دوم توسط اعضای هیئت رئیسه چیده شد و سرپرستان هر برنامه مشخص گردیدند. در این جلسه خانم مهین شمسی خانی سرپرست گروه، گزارش 6 ماهه اول مربوط به برنامه های اجرا شده را ارائه نمودند و همچنین هدایایی به رسم یادبود به متولدین شهریور و مهرماه اعضای گروه از طرف هیئت رئیسه تقدیم شد. در پایان مراسم نیز پذیرایی از مهمانان صورت گرفت.

با تشکر از تمامی دوستانی که در مجمع شرکت نمودند.

برنامه شناسایی گراند کانیون ایران یا تنگ هایقر و همچنین پیمایش قسمتی از مسیر رودخانه قره آغاج به سرپرستی کاظم مهین روستا و با شرکت 4 نفر از نمونگان در روزهای چهارشنبه تا شنبه 11 الی 14 شهریورماه اجرا شد. گراند کانیون به دره­هایی گفته می­شود که ستونهای بلند و کشیده صخره سنگی از دل آنها به آسمان سرکشیده است. در ایران تنها ناحیه­ای که چنین شکل جالب توجهی دارد در منطقه­ای ما بین شهرهای قیر و کارزین در جنوب غربی جهرم واقع در استان فارس است که نیاگارای ایران نیز در همین محدوده واقع شده است. تنگ هایقر در 25 کیلومتری فیروزآباد واقع شده که طول تقریبی آن 8 کیلومتر می باشد و از 1 سال پیش سدی در ورودی دره در حال احداث می باشد.

کاظم عزیز برای اجرای برنامه های جدید و زیبا صمیمانه سپاسگزاریم.

برنامه پیمایش غار دانیال به سرپرستی علی طالبی در روز پنجشنبه و جمعه 12 و 13 شهریور ماه اجرا شد.غار دانيال جزو غارهاي رودخانه‌اي ايران و يكي از جاذبه‌هاي ورزشي استان مازندران است. راه دسترسي به اين غار جاده اصلي ده دانيال است كه از مركز شهر متل قو به سمت جنگل پيش مي‌رود و بعد از گذشتن از ده خاكي مي‌شود. در ادامه مسير به صورت راهپيمايي در كنار رودخانه اصلي است كه تقريبا تا دهانه غار 30 تا 45 دقيقه راهپيمايي دارد و در قسمتي كه يك شعبه كوچك به رودخانه مي‌ريزد ادامه مسير به سمت سرچشمه شعبه غار ادامه مي‌يابد.دهانه اين غار بعد از پيمودن فاصله 150 متري شيبدار بعد از رودخانه اصلي، در زير يك نوار صخره‌اي بلند قرار دارد كه از فاصله دور و حتي ابتداي مسير راهپيمايي و از ميان درختان انبوه جنگلي، اين قسمت صخره‌اي سفيد رنگ كاملا مشخص است و مي‌توان آن‌ را نشانه دهانه غار دانست. اين غار جزو غارهاي رودخانه‌اي ايران محسوب مي‌شود و يكي از جاذبه‌هاي ورزشي اين شهرستان است. اين غار فقط داراي يك شعبه يا دالان اصلي به طول تقريبي 1500 متر و عرض تقريبي يك‌و‌نيم متر است كه با پيچ و خمهاي فراوان و گذر دالانهاي تنگ و باريك پر از آب و حوضچه‌ها و آبشارهاي كوچك ادامه مي‌يابد و در انتها به چند شعبه كوچكتر تقسيم مي‌شود. دماي هواي داخل غار حدود 23 درجه سانتيگراد و دماي آب چيزي در حدود 17 درجه است كه در تمامي طول سال تقريبا ثابت است وجود دالانهاي كم‌عرض و ارتفاع كه عبور از آنها به صورت پا مرغي و حتي سينه‌خيز ممكن است از جاذبه‌هاي ديگر اين غار است. استلاگميت و استلاگتيتهاي اين غار به دليل جنس لايه‌هاي بالاي غار كم است و جز در مناطق معدودي در ديگر نقاط غار يافت نمي‌شود.آب داخل غار از چند چشمه كوچك كه از شعب مختلف آن سرچشمه مي‌گيرد تامين مي‌شود و كاملا زلال و از نظر محلولات داراي درصد پاييني است و آن را قابل شرب مي‌كند. مقدار اندكي از آب داخل غار هم از آبراههاي خارجي كه به داخل راه پيدا كرده‌اند تامين مي‌شود.دماي هواي داخل غار حدود 23 درجه سانتيگراد و دماي آب چيزي در حدود 17 درجه است كه اين دما در تمامي طول سال تقريبا ثابت است كه همين ثابت بودن اجازه مي‌دهد اين غار در تمامي فصول سال حتي فصل زمستان قابل ديدار باشد اما توصيه مي‌شود براي تماشاي اين غار از فصول گرم به دليل بالابودن دما در خارج از غار و خيس بودن كل لباسها استفاده شود .